Het is een bijzondere tijd. Een nieuwe generatie blijkt geloviger. Dat is een trendbreuk. Westerse mensen zoeken de kerk op en worden, soms zelfs in grote getale, gedoopt. De tijd lijkt voorbij dat er met dedain op gelovigen werd neergekeken. Komt er een nieuwe bloeitijd of is er wat anders aan de hand? Een analyse is nodig om te bepalen wat een goede koers voor Jezus’ kerk is.

Allereerst is het nodig om naar het grotere plaatje te kijken. Er vinden allerlei verschuivingen plaats, met ingrijpende gevolgen van dien. De wereldorde zoals die na de Tweede Wereldoorlog is opgebouwd bestaat niet meer. De tijd is voorbij dat de westerse, liberale cultuur de dominante cultuur is. De wereldorde is multipolair. Er zijn meerdere grote machtsblokken zoals de VS, China, India en Rusland. Deze veranderingen brengen grote onzekerheid met zich mee. Vergelijk het met een tijd waarin je leven op de kop komt te staan. Dan word je op jezelf teruggeworpen. Zo gaat het vandaag in de wereld. Wie ben je als land, als continent en cultuur? Wat is je plek in de nieuwe wereldorde?

Postliberalisme
Over deze vragen denkt het zogenaamde postliberalisme al langer na. Voor onze westerse cultuur is deze stroming van belang. Onder de titel ‘Nieuwe regels voor een nieuw tijdperk’ schreef De Groene Amsterdammer op 25 maart jl. een inzicht gevend artikel over het postliberalisme. Bij postliberalisme gaat macht boven recht en betekent vrijheid regels breken. Denk hierbij aan het adagium ‘peace through strength’ van president Trump en aan hoe techmiljardair Musk huishield in overheidsinstellingen. Het postliberalisme staat in deze dingen diametraal tegenover het evangelie. Bij God gaan macht en recht immers hand in hand (Psalm 99:4). En in de Bijbel heeft vrijheid betrekking op naastenliefde (Galaten 5:13). Je verwacht dan ook dat het postliberalisme niks opheeft met het christelijke geloof. Maar het tegendeel blijkt waar te zijn. Een wat langer citaat uit het genoemde artikel van De Groene Amsterdammer maakt dat duidelijk: ,,ook de kerk speelt een belangrijke rol (veel postliberalen zijn katholiek, en vaak op latere leeftijd gedoopt)…. De term ‘christelijke wortels’ valt regelmatig bij postliberalen. Christelijke naties verzorgen hun zieken en armen, beschermen het leven van conceptie tot aan de natuurlijke dood, en geven gestalte aan hun geloof met feestdagen en festivals en inspireren het publieke leven met de hoop op de eeuwigheid.”

Onderscheid
In onzekere tijden valt onze cultuur in het postliberalisme terug op haar christelijke fundamenten. Maar in welke geest gebeurt dat? Zoekt men God of wordt geloof gebruikt om een eigen positie in de nieuwe wereldorde te markeren? Voor de kerk doet deze vraag ertoe. De kerk kan niet meegaan in een diffuus en innerlijk tegenstrijdig geheel. Het is ook te simpel om ermee te volstaan dat het geloof in onze postchristelijke cultuur in ieder geval nog een rol speelt. De Bijbel dringt er immers op aan om de geesten te onderscheiden (1 Johannes 4:1). Maar juist dat is niet simpel.

Denk bijvoorbeeld aan de live uitgezonden begrafenis van Charlie Kirk. Op die bijeenkomst klonk het evangelie van vergeving in Jezus’ naam. Pal daarop hoorde je taal van onverzoenlijkheid en wraak. En de setting waarin het plaatsvond leek, zo las ik ergens, nog het meest op de populaire film The Hunger Games. Wie kan er een touw aan vastknopen? Een ander voorbeeld. Wat betekent de uitbundige opening van de gerestaureerde Notre Dame in Parijs? Allerlei wereldleiders zaten op een rij. President Macron wist dit moment behendig te verbinden met een topoverleg tussen de presidenten Trump en Zelensky over vrede in Oekraïne. De symboliek van dit alles was duidelijk; Frankrijk doet er nog steeds toe op het wereldtoneel. Ondertussen kwam de kerk in de schaduw van machtspolitiek te staan. De prachtig gezongen hymnen konden dat niet verhinderen. Hoe zou Jezus hier tegenaan kijken? Ik moest denken aan Jezus op het tempelplein. Jezus hemelt daar een arme weduwe op en zegt het heiligdom zonder pardon de wacht aan (Marcus 12:41-13:2). Zou Jezus zich vandaag niet meer interesseren voor die duizenden mannen en vrouwen in Frankrijk die tot geloof komen en zich laten dopen (Nederlands Dagblad, 16 april 2025)?

Het is opletten geblazen in onze tijd. Dat betekent niet dat je wantrouwend bent. Om te beginnen zijn er meer dingen te noemen die meespelen bij de plek die geloof in onze samenleving heeft. Corona heeft ons bijvoorbeeld de ogen geopend voor wat er werkelijk toe doet. En een nieuwe generatie die opgroeit op met veel welvaart voelt blijkbaar aan dat er meer is dan het materiële. Maar het belangrijkste in dit alles is dat God het hart kent. Het is niet aan ons om te oordelen over een ander.

Geheim
De vraag is wel hoe je je als kerk in deze onzekere en ook ingewikkelde tijd opstelt. Als landen en culturen in onze tijd op zichzelf worden teruggeworpen, is het nodig dat er in de kerk iets dergelijks gebeurt. In de kerk word je dan teruggeworpen op je Heer. Zoiets valt niet te fixen. De Geest geeft het. Toch heb je hierin als gelovigen wel een verantwoordelijkheid. De zin die mij het meest bijbleef in de afgelopen tien jaar komt uit het indrukwekkende boek The Crucifixion (2015) van de Amerikaanse priester Fleming Rutledge. Rutledge zegt dat het nodig is om te horen over het eigene van God; wie Hij in zichzelf is, zijn aseiteït (zijn zelfstandig bestaan). Dat betreft Gods openbaring in Jezus en Gods Drie-eenheid zoals de Bijbel daarvan getuigt. Als de kerk God centraal zet dan zorgt dat voor de onderscheiding van de geesten. Wie naar de kerk komt om ondergedompeld te worden in zijn culturele erfgoed krijgt Gods recht en genade voorgeschoteld. Wie zoekt naar ‘meer’ hoort van de Geest die duidelijk maakt wat zonde en gerechtigheid is. Wie onzeker is ontmoet Jezus en die gekruisigd. Als de kerk zo van haar geloofsgeheimen getuigt zal het effect vanzelf duidelijk worden. De een zal misschien teleurgesteld afhaken. De ander komt daadwerkelijk tot geloof. Op deze manier laat je, zogezegd, de Geest het werk doen. Dat lijkt me de juiste weg in onze ingewikkelde tijd.

Tegenover
Wat ik me vervolgens afvraag is of Nederlandse christenen deze weg gaan of zich op andere zaken focussen. Ik bedoel het volgende. Toen hoogleraar Stefan Paas (VU Amsterdam, TU Utrecht) zijn boek Vrede op aarde (2023) schreef, maakte dat de tongen los. Er werd ook van alles omheen georganiseerd. De aandacht voor dat boek was terecht, in die zin dat Vrede op aarde een knap boek is dat je op een andere manier naar het christelijke verhaal wil laten kijken. Tegelijk zorgt Paas’ ervaringsgerichte insteek ervoor dat belangrijke thema’s zoals verzoening niet grondig vanuit de Bijbel behandeld worden. Even later schreef Paas een vervolgboek: De weg van de vrede (2025). Ik vond dat boek sterker en overtuigender dan Vrede op aarde. Het Bijbels getuigenis over Gods weg naar vrede krijgt in dat boek namelijk meer ruimte en daarmee ook het eigene van God (Rutledge). Het frappante vind ik dat het rondom het boek De weg van de vrede zo goed als stil blijft. Wat zegt dit? Hebben hedendaagse gelovigen vooral behoefte aan iets meeslepends en vernieuwends? Is het ‘gewone’ Bijbelse verhaal – al zul je dat misschien niet hardop zeggen – een beetje saai? Het christelijk geloof is een doorgevende traditie waarvan de inhoud meer dan opzienbarend is (1 Korintiërs 15:3&4). Als de kerk hiermee leeft kan zij in Jezus’ naam een tegenover zijn voor een onzekere samenleving.

     ==== === ===== =====

Dit artikel verscheen op 12 december in OnderWeg. Het artikel is gebaseerd op twee longreads: Ervaren heil (over Vrede op aarde van Stefan Paas) en Jezus’ koningschap (over Bevrijding van Bram van de Beek).