Vrijheid is van en voor burgers

Democratisch appèl anno 2016, ingezonden in het kader van de door NRC uitgeschreven uitdaging om op de 50ste verjaardag van D66 een democratisch appèl te schrijven.


De Paradox van de vrijheid (Schoo-lezing 2016) is een treffende illustratie van wat er mis is met onze democratie. Minister Schippers creëert een wij-zij kader en roept een ‘vrijheidscoalitie’ bijeen om de strijd aan te gaan. Dat zij deze oproep kan doen en daarvoor gehoor vindt, heeft ermee te maken dat Europa wakker wordt en ontdekt dat er kwaad is dat onze democratie bedreigt (filosoof Peter Strasser, NRC Handelsblad 26 juli 2016). De ‘vrijheidscoalitie’ van Schippers bedreigt niet alleen de democratie omdat er zo een dictatuur van de meerderheid kan ontstaan. Vooral maskeert die de werkelijke, hedendaagse dilemma’s. Aan alle kanten wordt immers duidelijk hoezeer onze Westerse democratie zelf aan het imploderen is. Denk aan Brexit, kijk naar de verkiezingen in de VS en neem de dreigende onregeerbaarheid van Nederland. De oproep van Schippers tot een vrijheidscoalitie lijkt sterk op the coalition of the Willing van president Bush, nadat hij diverse landen tot ‘axes of evil’ had uitgeroepen. Inmiddels weten we dat de huidige IS-leider al-Baghdadi vastzat in de beruchte, door de ‘vrijheidscoalitie’ ingestelde Abu Ghraib gevangenis. En de woede van Bush tegen het kwaad zit nu ook in de Westerse samenleving zélf, in de vorm van diep wantrouwen tegen de gevestigde orde.

Een democratisch appèl anno nu volstaat niet met het (cosmetisch) veranderen van een systeem. Het is tijd om toe te geven dat ons parlementaire stelsel een leven op zichzelf is gaan leiden. Los van de werkelijkheid waarin burgers leven, besluiten (eenmaal verkozen) leiders hoe de werkelijkheid eruit ziet en wat dat betekent. Daardoor zendt de overheid continue een dubbele boodschap uit en ontstaat er diep wantrouwen. Zeker als de burger de dupe is van overheidsbeleid. Ik geef diverse voorbeelden. De overheid zegt te staan voor de rechten van de burger. Maar voormalig Nationaal Ombudsman Brenninkmeijer vond geen gehoor toen hij erop wees dat de staat telkens meer macht naar zich toetrekt waardoor burgerrechten bekneld raken (De Groene Amsterdammer, 05-08-2015). Minister Schippers heeft het over ‘luchtig gekleed’ gaan als bewijs van vrijheid maar negeert ingrijpende dilemma’s die haar eigen partijgenoot Lockefeer opvoert inzake de vrijheid van ongeboren leven (Liberaal Reveil, Teldersstichting, december 2015). De jubilerende D66 heeft een programma dat ‘verbinden’ uitstraalt en, tegelijk, een lijsttrekker die stopt als hij niet mag regeren. De overheid doet heftig mee in het koor dat zingt dat ‘graaiende bankiers’ moeten worden aangepakt. Maar in het onderliggende punt – de dominantie van geld en economie – is de overheid niet anders. Neem de discussie over het vertrek van staatssecretaris Teeven. Teeven mag aanblijven als de overheid aantoonbaar fouten maakt die leiden tot de dood van Dolmatov. Maar hij moet vertrekken als het om een bonnetjeskwestie gaat (zie mijn brief in NRC).

Kortom: de huidige parlementaire democratie is losgezongen van de werkelijkheid. Dit is wat ons te doen staat:

  • Houd de politiek en de democratie hoog. Maak gedragsregels en bijbehorende sancties voor politici. Maatregelen zijn nodig bij grove fouten of als iemand de politiek verlaat om eigen dromen na te jagen.
  • Een permanent (voor de duur van een regering), niet-betaald burgercomité dat bestaat uit 100 Nederlanders die de samenleving goed vertegenwoordigen.[i] Voor het goedkeuren van het regeerakkoord is instemming van dit comité nodig. Instemming is steeds dat 75% van het comité zich kan vinden in wat de overheid doet. Idem voor het goedkeuren van bovenstaande gedragsregels. Ieder half jaar en bij ingrijpende gebeurtenissen bevraagt dit comité het Kabinet over de uitvoering van het regeerakkoord. Hierbij heeft dit comité een beslissende stem. Bij gebeurtenissen die de samenleving sterk bezighouden (bijvoorbeeld de herhaalde discussie rondom het departement van Minister Van der Steur) is de mening, bijvoorbeeld over het vertrek van een Minister, van dit comité bindend.
  • De Eerste Kamer moet niet afgeschaft worden zoals sommigen willen. Die controlerende functie is alleen maar harder nodig. Essentieel is dat leden van die Kamer ‘vrij’ zijn. Belangenverstrengeling, zoals nu vaak het geval is, is verleden tijd. Het gaat om mensen die de samenleving verdienstelijk zijn geweest en zich nogmaals voor haar willen inzetten.
  • Gelovigen houden op hun geloof in te zetten als druk- of ruilmiddel. Het kader van politiek is de Nederlandse samenleving anno nu (zie mijn brief in NRC Handelsblad en Next van 11 juni 2016).

We staan op een scharnierpunt. Nederland is lang een gidsland geweest. Het Plakkaat van Verlatinghe (1581) was voor velen een lichtend voorbeeld. Omdat vernieuwend denken én het polderen in onze genen zit, is Nederland het beste in staat om opnieuw leiding te nemen in de crisis van de huidige, westerse democratie.


[i] Omdat politiek een (lastig) vak is, kies ik niet voor pleidooien om (alleen) ‘de burger’ in diverse vormen macht te geven. Dat lijkt me een versimpeling die niet de oplossing biedt die we zoeken.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s