Harde harten. Matteüs 19:8 (en Marcus 10:5) in de BGT

De Bijbel in Gewone Taal (BGT) vertaalt mijns inziens Matteüs 19:8 niet goed/scherp. Dat leidt de aandacht af van waar het in dat gesprek over echtscheiding om gaat. Hieronder leg ik uit wat er mis gaat en wat daarvan het gevolg is.

Eerst wil ik dit zeggen: regelmatig en met veel plezier gebruik ik de nieuwste Nederlandse Bijbelvertaling, de BGT. Ook voor de zondagse erediensten. We hebben dit jaar bijvoorbeeld als jaarthema ‘relaties’ en lezen dan (bijna) iedere keer Genesis 2:24. De BGT vertaalt het unieke van de trouwrelatie schitterend. Adam en Eva ‘worden samen helemaal één’. De BGT heeft hier een veel duidelijkere vertaling dan de vorige Nederlandse vertaling (Nieuwe Bijbelvertaling, NBV). Daar staat: ‘met wie hij één van lichaam wordt’. Dan denk je misschien gelijk aan seks ofzo. Het mooie van Gods bedoeling is juist dat de eenheid tussen man en vrouw holistisch is. Het is eenheid van lichaam én ziel; gebed, plannen maken én seksualiteit. Op díe manier zijn christenen ook van Christus: met je lichaam én je ziel, in leven én sterven (Romeinen 14, Zondag 1 van de HC). De holistische eenheid van de trouwrelatie verwijst naar de eenheid tussen Jezus en de gemeente (Efeze 5). Een heerlijke vertaling dus van Genesis 2:24 in de BGT.

Ook al zo prachtig vertaald is Kolossenzen 3. We lezen dat gedeelte regelmatig in de erediensten. Bijvoorbeeld op de plek van de 10 woorden. Het nieuwe hemelse leven wordt, om te beginnen, zo beschreven: ‘laat je niet langer leiden door slechte verlangens. Verlang er niet naar om vreemd te gaan. Verlang niet naar verboden seks, of naar ander verkeerd gedrag op seksueel gebied’ (3:5). Duidelijker en sterker dan de NBV. Die heeft bijvoorbeeld staan …‘ontucht, zedeloosheid’…: wat is dat precies, denk je dan wellicht? Heerlijk vertaald is ook vers 11: ‘jullie zijn nu nieuwe mensen. En nieuwe mensen zijn niet langer Joden of niet-Joden. Ze ook niet langer slaven of vrije mensen. Ze zijn christenen!’ Nu het bij ons zoveel gaat over culturen en discriminatie – vanaf de oproep ‘minder, minder Marokkanen’[i] tot de Zwartepietdiscussie – kun je heel goed uit de voeten met deze linea recta vertaling.

Harde harten (sklêrokardia)
Juist omdat ik met zoveel plezier de BGT gebruik, liep ik laatst nogal tegen de vertaling van Matteüs 19:8 aan (in Marcus 10:5 staat dezelfde tekst). Dat was tijdens het maken van een preek over echtscheiding, in het kader van ons jaarthema ‘relaties’. Je vindt de preek hier; het punt waar het om gaat staat onder punt 3 van de preek: Jezus in het midden.

Jezus is in gesprek met de farizeeën. Het gaat over de vraag hoe het zit met echtscheiding. De farizeeën vragen: mag je je vrouw om elke reden wegsturen? Er volgt dan een heel gesprek tussen Jezus en de farizeeën. De geestelijk leiders manoeuvreren Jezus in een duivels dilemma (zie m’n preek). Maar Jezus gaat daar niet in mee. Hij wijst naar de Schepper; Hij maakt mensen in de trouwrelatie ‘helemaal één’, dat mag een mens niet ongedaan maken in scheiding (19:6). De farizeeën laten zich natuurlijk niet zomaar uit het veld slaan. Ze wijzen op de echtscheidingsbrief die Mozes heeft gegeven. Maar Jezus zegt:

Mozes maakte die regel in de wet voor mensen die niet om elkaar geven, zoals jullie. Maar zo heeft God het niet bedoeld bij de schepping’ (Matteüs 19:8, BGT).

Volgens mij is deze vertaling niet correct. Deze vertaling mist precies het (scherpe) punt waar het om gaat in het onderwijs van Jezus. De uitdaging spitst zich toe op de vraag: hoe vertaal je sklêrokardia?

De BGT zegt: ‘niet om elkaar geven’ (zoals jullie).
De NBV zegt: ‘harteloos en koppig’.
De NBG’51 zegt: ‘hardheid uwer harten’.

Het woord sklêrokardia gaat over de hardheid van je hart; de binnenkant van de slechtheid van de mens. Die uit zich ten opzichte van God en mensen. In de Septuagint (Griekse vertaling van het Oude Testament) is Spreuken 17:20 een voorbeeld van het gebruik van dat woord. In die zin is simpelweg te zeggen dat de vertaling van de BGT hier kan, dat het om slechtheid of hardheid ten opzichte van de ander (nl. een mens, bijvoorbeeld degene met wie je getrouwd bent) gaat. Ook is te zeggen dat je moet oppassen voor een onnodig dilemma: juist in de houding ten opzichte van de mensen  (elkaar), laat je zien hoe je staat ten opzichte van God (Galaten 5:14). In die zin is de vertaling van de BGT te verdedigen (zie de opmerking in m’n preek daarover).

Wie is Jezus
Toch moet sklêrokardia, hardheid van hart, hier allereerst slaan op het harde hart richting Gód, niet richting mensen, in of buiten de trouwrelatie. Eerst dacht ik dat de BGT hier te hedendaags was: dat de vertaling uitgaat van de horizontale, intermenselijke relaties (zie m’n preek). Maar dat hoeft niet. Het niet geven ‘om elkaar’ (BGT) kan ook betekenen dat Jezus hier als het ware een jij-bak geeft aan de farizeeën: zij hebben hun mond vol van God maar ondertussen zijn ze niet echt goed voor mensen om hen heen (hun eigen vrouw, bijvoorbeeld). Dat wordt versterkt doordat de BGT toevoegt: mensen ‘zoals jullie’. Daarmee staan de farizeeën in hun hemd.

Maar ook dan wringt het. Het theologisch woordenboek van het Nieuwe Testament zegt over  sklêrokardia (Kittel): it ‘denotes the persistent unreceptivity of a man to the declaration of God’s saving will, which must be accepted by the heart of man as the centre of his personal life’. En overduidelijk staat de discussie van Matteüs 19 in het kader van de maar al te bekende Deuteronomium-wetgeving, in dit geval inzake de scheidingsbrief (zie m’n preek). Een terugkerend refrein in Deuteronomium is dat het volk een hard, ongehoorzaam hart heeft ten opzichte van God. Dan is de eerste mogelijkheid van sklêrokardia, namelijk hardheid ten opzichte van God, de meest voor de hand liggende. Deze vertaling past helemaal in de lijn van de discussie tussen de farizeeën en Jezus. Het gaat steeds om de relatie met God in vers 4-6 en in vers 8b. De verzen ertussen horen daarbij. Als je dan ineens gaat spreken over geven ‘om elkaar’ komt de intermenselijke relatie heel onverwacht. Die komt dan uit de lucht vallen. Andersom, als het gaat om hardheid van hart ten opzichte van God, past het wel.

Golgota
Als je dan vertaalt met hardheid van hart ten opzichte van God wordt het stuk geweldig scherp. Want dan is vers 7 (‘Mozes heeft toch gezegd…’) niet een vraag naar de onderlinge omgang maar naar de autoriteit van Jezus! Hoe kan Jézus nu iets zeggen dat af lijkt te wijken van Mozes (zie m’n preek)!?  Maar precies deze vraag is steeds het dilemma in Matteüs, het evangelie dat vooral gericht is op de Joden! Tot op vandaag lopen gelovige Joden hierin tegen Jezus aan, zie bijvoorbeeld het schitterende boek van Neusner A rabbi talks with Jesus.[ii] Zo wordt het erg scherp. Het gaat dan ten diepste om de vraag wie Jézus is. De geestelijk leiders – en zo diep zit die hardheid ook in mij – luisteren, zo zegt Jezus eigenlijk, niet naar Gód. Dat is hun probleem, ook inzake de echtscheidingsvraag. Dat probleem agendeert Jezus. Hij wordt dat probleem in levende lijve als hij zich geeft tot op de kruisdood. Zo hard is onze hardheid voor God: Golgota.

Als je Matteus 19:8 vertaalt als hardheid van hart ten opzichte van God, dan kom je op de scherpte die zo duidelijk blijkt in vooral het Johannesevangelie. Jezus geeft daar steeds aan dat je Mozes niet voor je eigen (geloofs)kar kunt spannen (hoofdstuk 5, 6 en 8 bijvoorbeeld). En wat begint Jezus dan te stralen in Matteüs 19. Hij geeft geen jij-bak, hij start geen huwelijks- of scheidingsadviesbureau. Jézus besnijdt het harde hart van Israel, van iedere man en vrouw. Jézus is de vervulling van Deuteronomium. Naar de liefde tussen hem en de gemeente wijst de trouwrelatie (Efeze 5).

Op Twitter heb ik gezegd dat de BGT hier misleidend vertaald. Dat is te sterk gezegd. In de preek heb ik dit evenwichtiger weergegeven. Het punt is wel dat de vertaling beter kan en ook moet. Want deze vertaling leidt wel af. Je kunt naar de farizeeën gaan kijken, mensen ‘zoals zij’, tjonge… (hebben ze nog hun zin!). En, omdat die farizeeën voor ons (onterecht) als wat hypocriet bekend staan, kun je deze tekst van jezélf afhouden. Je kunt denken: als ik dan wat meer om de ander geef, dan voldoe ik aan Gods bedoeling (19:8b). Maar dat is het punt niet. Jezus wil je dat je inziet dat je sklêrokardia, harde hart, genezing nodig heeft. Wie je maar bent. En dat alleen hij, Jezus, geneest. Dat is goed voor ieder. Ook voor iedere trouwrelatie. Zo bloei je op. Elke andere weg loopt dood.

Ik ben blij dat de betreffende vertaler van het Nederlands Bijbelgenootschap een aantekening heeft gemaakt van onze emailwisseling over dit vers en teruggaf dat hij, gezien de argumentatie, geneigd was m’n uitleg gelijk te geven. En dat hij heeft toegezegd dat het kan worden meegenomen in een eventuele volgende aanpassing van de BGT (al is er voor zo’n aanpassing nog geen concreet plan).

[i] Zie m’n preek over Kolossenzen 3 in de week van ‘minder, minder Marokkanen’.

[ii] Zie een artikel (en verwijzing daaronder naar een themadienst) over de manier waarop Neusner het gesprek aangaat met Jezus als het gaat om de sabbat, hier te vinden. Interessant voor onze ‘zondagdiscussie’.

One thought on “Harde harten. Matteüs 19:8 (en Marcus 10:5) in de BGT

  1. Hallo Matthijs,
    Mooi stuk. Wat ik me wel afvraag bij het voorbeeld uit Genesis ‘helemaal één worden’: wat staat er letterlijk? SV heeft ook ‘één vlees’ en dat is een behoorlijk letterlijke vertaling heb ik me altijd laten vertellen.
    Is het ‘helemaal één worden’ dan niet een interpretatie (ook al strookt die geheel met de lijn van de bijbel over relaties)?
    Paulus haalt Genesis aan in 1 Kor 6 en daar gaat het juist over het lichaam. Ik heb de BGT (nog) niet. Ben wel benieuwd hoe dat vertaald is.
    Groet, Ruth

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s