Gemeente van de Heer

1         De kracht van de Psalmen.
‘Volgens de Bijbel bestaat God niet’. Je hebt deze opmerking vast wel eens gehoord van een of andere grapjas. De eerste keer dat dit tegen je gezegd wordt, kijk je er toch even van op. De Bijbel is toch juist het boek dat getuigt van God? Toch zegt Psalm 14 inderdaad: ‘Er is geen God’ (Psalm 14:1).

Er staat wel wat bij. Namelijk dat dwazen dit denken. En de gevolgen van dit denken zijn groot. Psalm 14 schetst een samenleving waar van alles misgaat. Mensen deugen niet. Leiders verdrukken het volk. Gelukkig klopt de gedachtegang van deze mensen niet. God bestaat. En Hij grijpt in. Dat maakt alles anders. Het goede, door God gewilde leven vindt doorgang. Tot zover in een notendop Psalm 14.

Aantrekkelijk
Als je vertrouwt raakt met de Psalmen ga je bepaalde patronen herkennen.

Vorige week luisterden we naar Psalm 6.[i] Daar klaagt David steen en been omdat hij zoveel moeite ervaart. Tegelijk vertrouwt hij erop dat God er voor hem is. Deze elementen tref je ook aan bij Psalm 14. De ellende die mensen die zich niks van God aantrekken aanrichten is groot. In geuren en kleuren wordt het beschreven. Je denkt: dit wordt niks meer. Maar zoals Psalm 6 vertrouwen houdt, zo getuigt Psalm 14 ervan dat het kwaad niet wint. God zal zich laten zien en dan komt alles goed.

De Psalmen zijn zo aantrekkelijk omdat ze scherp oog hebben voor de gebroken werkelijkheid en toch (bijna[ii]) altijd een wenkend perspectief hebben. Al zijn deze liederen een paar duizend jaar oud, ze zijn en blijven vitaal. De Psalmen zijn net als die oeroude bomen die de tand des tijds trotseren. Generaties komen en gaan en zij blijven (staan). Prachtig. We dank de Geest die dichters inspireerde om deze liederen te schrijven. En wat mooi om daar in de liturgie bijpassende muziek bij te hebben. Een zegen.

2         Als je zelf de Autoriteit wilt zijn.
Vervolgens is de vraag waarover Psalm 14 gaat en wat dat betekent.

Goed lezen
Vandaag wordt Psalm 14 wel eens aangehaald in het kader van apologetiek, de verdediging van het geloof. Gaat Psalm 14 over mensen die niet in God geloven? Zegt Psalm 14 dat atheïsten dwaas zijn? En richten mensen die niet in God geloven de ellende aan waarover Psalm 14 het heeft?

Zo kun je dat niet zeggen. Dat is niet waar Psalm 14 over gaat. Psalm 14 zegt dat de kwaadstichters God niet aanroepen. Dat ze in hun hart besluiten hun eigen gang te (kunnen) gaan. Ze verslinden mijn volk zegt David. Ze kennen God weldegelijk. Iedereen in die tijd vereerde God of goden. Atheïsme zoals wij dat kennen was de mensen vreemd. Je kunt wat dat betreft zo’n Psalm niet zomaar overzetten naar onze hedendaagse debatten over geloof en ongeloof.

‘Religie niet afschaffen’
Sterker nog; een van de meest bekende atheïsten van onze tijd, Richard Dawkins, deed eens een opvallende uitspraak die aan Psalm 14 doet denken. Dawkins heeft zich altijd hard gemaakt voor het atheïsme. Maar op een gegeven moment zei dat het een slecht idee zou zijn om religie af te schaffen.[iii]

Waarom zegt een atheïst zoiets? Dawkins ziet hoe de maatschappij verruwt en soms ontaardt. Als mensen grenzeloos hun eigen gang gaan, vermoorden ze, verkrachten ze, zijn ze gewelddadig. Dat is de samenleving die Psalm 14 beschrijft. Dawkins zei dat mensen zich vrij voelen om slechte dingen te doen omdat ze niet langer het idee hebben dat God hen ziet. Dat is Psalm 14:2: De HEER kijkt vanuit de hemel naar de mensen. Dawkins maakt een vergelijking tussen beveiligingscamera’s en God. Zoals je niet jat in de winkel als je weet dat je in beeld bent zo is er een rem op je gedrag als je weet dat de Autoriteit je ziet. Dat onze maatschappij in merendeel afscheid heeft genomen van God is daarom zorgwekkend. Wie of wat zorgt dan voor een goede moraal? (Dit is een belangrijk punt bij apologetiek. Als survival of the fittest bepalend is; waar komt goed gedrag vandaan?) Kun je de boel bij elkaar houden met een appel op goed fatsoen of gedeelte normen en waarden? Of heb je als mens nou eenmaal meer nodig? Een Macht die ons overstijgt?[iv] Een sterk punt van Dawkins.

Wat atheïst Dawkins zegt is een soort toepassing van Psalm 14. Ik zeg ‘een soort’ toepassing omdat Psalm 14 een andere toonzetting heeft. Het gaat Psalm 14 er niet om dat mensen in het gareel worden gehouden door vormen van toezicht ‘van bovenaf’. Laat staan dat God een God zou zijn die daarvoor een angstcultuur zou willen kweken. Psalm 14 zegt dat God goed en rechtvaardig is. En dat leven met Hem goed is.

Ontregelen
Waar kun je aan denken bij Psalm 14? Het wordt scherper als je ziet dat het over diegenen gaan die best weten dat God bestaat maar zelf op zijn troon zitten. Het gaat om dat laatste. Denk bij Psalm 14 aan

• Christelijke leiders die vandaag de dag oorlog stimuleren. Zeggen dat hun oorlogen ‘christelijke oorlogen’ zijn – en dus goed. Ook al is er soms, helaas, bepaalde ruimte voor oorlog in het hiernumaals; God wil vrede.
• Religieuze leiders die wapens inzegenen. Zie je het voor je? Mag God deze raket – die dood en verderf gaat stichten – zegenen. Dat is niet zegenen. Dat is vloeken en de ellende van oorlog alleen maar groter maken.
• Mensen die hierheen zijn gevlucht vertellen over hun overheid. Dat de religieuze leiders van hun land de mensen onderdrukken en ongekend geweld uitoefenen tegen degenen die zich tegen hen verzetten. Psalm 14 hoef je aan deze vluchtelingen niet uit te leggen.
• Die overheden die land claimen en anderen met geweld verjagen of omdat ze menen dat zij op religieuze gronden recht hebben op dat land. Het evangelie zegt dat zachtmoedigen de aarde zullen beërven (Matteüs 5:5).
• Mensen die God(s bestaan) ontkennen en op mondiale schaal of in kleine dagelijkse dingen alleen naar hun eigen maatstaf leven, ook als dat ten koste gaat van anderen.

Een mens – of die nu in God gelooft of niet – zou zijn/haar geweten moeten laten spreken. Psalm 14 zegt dat mensen, helaas, in staat zijn hun geweten dicht te schroeien. En dat heeft gevolgen. Het loopt het uit de hand.

Basis
In Psalm 14 is te zien als een uitwerking van de openingspsalmen 1 en 2 die de basis van het Psalmenboek vormen.[v] Psalm 1 gaat over het maken van de goede keuze. Dat je dichtbij God en zijn aanwijzingen leeft. Het lied eindigt met de overtuiging dat wie zonder God(s wet) leeft vastloopt. Psalm 2 gaat vervolgens over de koning die optreedt namens God. Ook de koning heeft zich aan Gods goede aanwijzingen van Psalm 1 te houden. Als de koning dat doet bloeit de wereld op (Psalm 72). Maar wie niet zo wil leven loopt vast. Zo is de toon van het Psalmenboek gezet. Psalm 14 laat zien dat je een hoge prijs betaalt als je de basis-Psalmen 1 en 2 niet serieus neemt. Dat trekt de verhoudingen scheef. Misschien niet gelijk. Maar vroeg of laat wel. Het kwaad – een sluipmoordenaar – krijgt ruimte die je het kwaad niet moeten geven (Psalm 14:4).

3   Leven met Jezus.
Nou een andere vraag. Gaat Psalm 14 ook over jou en mij? Ben jij jezelf al tegengekomen in dit lied?

Vertrouwen
Misschien herken je jezelf in de rechtvaardige die het van God blijft verwachten. Ook al ziet David God(s daden) niet, toch houdt hij het vertrouwen in God en zijn bevrijdend ingrijpen dat een eind maakt aan het kwaad. Dat is bijzonder. Tegendraads geloof. Psalm 14 getuigt van een diep geworteld vertrouwen.

Heb jij dat vertrouwen? Blijf je God vertrouwen, ook op die momenten dat de moed je in de schoenen zinkt? Dat gaat niet vanzelf. Zie Psalm 14 als een oefening in die manier van leven. Bid en zing de Psalmen om stevig in het leven te (blijven) staan.

Overdreven?
En dat afwijkende gedrag dan? Herken je dat ook bij jezelf? Of wordt Psalm 14 dan een beetje irritant omdat het lied je op je teentjes trapt?

Misschien geef je toe dat niet alles wat je doet o.k. is maar om jezelf nou een kwaadstichter te noemen…. En is er nou werkelijk niemand die God zoekt? Ook in ons geseculariseerde land zijn er toch heel wat trouwe kerkgangers. Je zou denken: blijf ook het goede zien en waak voor somberheid.

Op dit punt is Psalm 14 misschien lastig toe te passen op jezelf. Uitleggers maken er werk van om te zeggen dat het hier gaat om een bepaalde stijlfiguur (hyperbool). Vergroot de boel een beetje uit om je punt te maken. Het zal zo zijn. Maar ik denk niet dat je daarmee de kern van de zaak te pakken krijgt. (Trouwens: als je te maken krijgt met de ontaarding waar Psalm 14 het over heeft dan heb je zelf ook niet de neiging om vooral te gaan relativeren)

Ieder zondigt
Het is bijzonder om te ontdekken hoe Psalm 14 terugkomt in de Bijbel. Als Paulus in de brief aan de gemeente in Rome spreekt over Gods toorn die de wereld treft, komt alles en ieder aan bod. De mensen uit de Grieks-romeinse cultuur (dat verwachtte de gelovige Joodse lezer). Maar evengoed Gods volk zelf (en dat was onverwacht en schrikken). Paulus zegt dat iedereen heeft gezondigd en daarom niet in Gods nabijheid kan leven. In de temen van de Psalmen: Psalm 1 en 2 zijn prachtig maar ook te hoog gegrepen – en daarom staat Psalm 14 in de Bijbel. Paulus zet zijn woorden kracht bij met Psalm 14:

Er is geen mens rechtvaardig, zelfs niet één,
er is geen mens verstandig,
er is geen mens die God zoekt.
Allen zijn afgedwaald, allen ontaard.
Er is geen mens die het goede doet,
zelfs niet één
(Romeinen 3:10-12, Psalm 14).

Paulus vindt Psalm 14 niet overdreven. Integendeel. Het interessante is dat de heilige apostel zo overtuigt is van zonde en kwaad omdat hij Jezus heeft leren kennen. Vanuit het goede nieuws durft en kan hij het hebben over wat niet deugt. Het evangelie, zegt Paulus, is Gods reddende kracht voor wie vertrouwt/gelooft – eerst voor de Jood maar dan ook de Griek (Romeinen 1:16).

God gaat het kwaad te lijf
Als geen ander heeft Paulus ingezien hoe God het kwaad – waarvan onder andere Psalm 14 getuigt – te lijf is gegaan. God is niet de God die controle houdt zoals een beveiligingscamera’s dat doen (Dawkins). God is niet de God die besluit nog eens extra sancties op te leggen als mensen zich niet aan zijn goede aanwijzingen houden. God heeft iets anders gedaan. Iets totaal nieuws en ongedachts. God is in Persoon naar zijn wereld gekomen. Jezus is het kwaad te lijf gegaan door aan dat kwaad onderdoor te gaan op Golgota. Zo is het leven aan het licht gekomen. Zo bloeien de Psalmen op (Lucas 24:44).

Alleen vanuit Golgota kun je in zekere zin onbekommerd naar Psalm 14 kijken. Ook jij kunt met schrik ontdekken dat jij het niet bent die God zoekt.[vi] Dat onrecht in je opkomt. Die rotopmerking die eruit floept – waar komt die vandaan? Die vuile gedachte – wat ís dat toch? Als hier geen rem op zou staan; wat dan? Sta jij altijd voor jezelf in? Golgota ontmaskert op een genadige manier. Alle afbraak, kwaad en onrecht is Gods probleem geworden. Het is Jezus en die gekruisigd en opgestaan. Hij is de God en koning van het goede leven van de Psalmen 1 en 2. Hij kan het kwaad van Psalm 14 de baas. Hij geeft je het vertrouwen waarvan Psalm 14 getuigt. Jezus is Heer.

Zegen
Ik ga de preek afronden. Daarvoor nog aandacht voor een mooi detail. In Psalm 14 krijgen we een indrukwekkend lied. Psalm 14 leert je om de moed niet te verliezen bij dat wat krom is en niet deugt. Psalm 14 daagt je vervolgens ook uit om verder te lezen. Psalm 15 stelt de vraag wie in Gods nabijheid mag komen (Romeinen 3!).[vii] Dat is degene voor wie dit opgaat:

Wie de volmaakte weg gaat en doet wat goed is,
wie oprecht de waarheid spreekt.
Hij doet aan lasterpraat niet mee,
hij benadeelt een ander niet…
hij eert wie ontzag heeft voor de HEER…
hij verraadt geen onschuldigen voor geld
(Psalm 15:2-5).

Bijzonder. Psalm 14 zegt toch juist dat zulke mensen er, helaas, niet zijn? Dit is nu het geheim van de Psalmen. Die dansen om elkaar heen.[viii]  Psalm 14 is het ‘zwaargewicht’ dat Psalm 15 omhoog en aan het daglicht tilt. God laat het er in Jezus niet bij zitten. Ja, Hij kent de mens helemaal (Psalm 14). Doe jezelf niet anders voor dan hoe je bent. Gód zoekt op (naar Psalm 14:2c). Hij zoekt jou op en maakt je nieuw om op Hem te lijken. Dat is jouw bestemming (Psalm 15).

Wees gezegend in Jezus’ naam en leef tot een zegen voor wie God op jouw weg plaatst.

---

[i] Zie preek Psalm 6.
[ii] Psalm 88 is zonder hoop. Zie preek Psalm 88.
[iii] Zie Ending religion is a bad idea, says Richard Dawkins (The Times, 2019).
[iv] Zie Alternatief voor Europese leegte in NRC Handelsblad (2016).
[v] Zie preek Psalm 1 en zie preek Psalm 2.
[vi] Zie preek Het gebed van een atheïst. Preek Jesaja 55.
[vii] Zie preek Psalm 15.
[viii] Zie Toegewijd en trouw leven. Artikel over de waarde van de Psalmen en de structuur van het Psalmenboek.

Liturgie

Welkom en afkondigingen kerkenraad

Votum en groet Sela
Thuis Sela

Heer vergeef ons Schrijvers voor gerechtigheid (verootmoediging op de plek van Gods geboden)

Gebed

Kinderen naar voren
Van A tot Z Hemelhoog 621
Kinderen naar kring

Our God is an awesome God
Psalm 14 Dwazen denken: Er is geen God…
DNP Psalm 14:1a, 2v, 3m en 4a
Verkondiging
U bent mijn schuilplaats
Ik geloof in God de Vader die een bron van vreugde is (Geloofsbelijdenis) Hemelhoog 523, Evangelische Liedbundel 289

Dankgebed en voorbede, afgesloten met
Onze Vader (Elly en Rikkert)

Collecte en kinderen komen terug

PvN 16 Ik val niet uit zijn hand

Zegen
Amen (GK)

Verdere ontmoeting