Hopen op God als het ‘nieuwe normaal’. Preek Psalm 43

Op wie of wat vertrouw je in crisistijd? De Psalmen gaan ons voor in het aanroepen van God. God erbij betrekken is in onze cultuur bepaald niet vanzelfsprekend. En toch is er aanleiding voor. Dat bedacht ik bij het lezen van een column van schrijver Ilja Pfeijffer. We zingen in de dienst Psalm 43:1 en 4 uit de oude berijming. In de preek leg ik uit waarom. Een voorbeeldliturgie staat onderaan de preektekst.

De preek is ook te beluisteren als podcast.

1         Leven met volle teugen.
‘Wanneer kunnen we weer gewoon samenkomen in de kerk om God te loven en elkaar te zien?’ Die vraag hoor ik met bepaalde regelmaat als ik rondbel in de gemeente. Op social media hebben gelovigen het erover hoe ze uitzien naar de zondagse bijeenkomst. We missen het om elkaar te zien. Op zondag. Op dinsdagavond bij catechisatie. Op (jongerenvereniging) JOB. De behoefte aan dat gewone leven en bijbehorend contact wordt alsmaar sterker.

Psalm 43 spreekt hierover. De Psalm bidt om Gods licht en waarheid en zegt dan:

Dan zal ik naderen tot het altaar van God,
tot God, mijn hoogste vreugde.
Dan zal ik U loven bij de lier,
God, mijn God.
(Psalm 43:4).

Vul voor het woord ‘lier’ combo, vleugel, orgel, blaasensemble, viool of zanger(essen) in en je hebt onze situatie, Kandelaarkerk anno 2020. Psalm 43 had vandaag geschreven kunnen worden.

Misschien geloof je niet in God of ben je onzeker over zijn bestaan. Dan nog herken je de vraag van Psalm 43. We zeggen allemaal dingen als:

  • Wanneer komt het gewone leven terug?
  • Wanneer kan mijn zaak weer open?
  • Wanneer mag ik mijn oma weer bezoeken?

Dat  soort vragen. Over het verlangen te kunnen leven – leven met volle teugen – daarover gaat Psalm 43.

2         God erbij roepen. De plek van Psalm 42/43.
Eerst een stapje terug. Even iets over Psalm 43 in het geheel van het Psalmenboek.[i] Psalm 42 en 43 vormen een geheel. Samen openen ze het tweede boek van de Psalmen (Psalm 42-72).[ii] Het gaat over de koning (David) die op de vlucht is. En dan over de vraag hoe die moeilijke tijd te zien is. De koning is zijn leven niet zeker. Hij is ver verwijderd van de Godsstad Jeruzalem en van Gods tempel (Psalm 2[iii]). Vanwaar die crisis?

Het begin van het tweede boek van de Psalmen wordt gevormd door liederen van de tempelzangers, de Korachieten (Psalm 42-49). In het midden daarvan gaat het over Gods wonderlijke redding van Jeruzalem (Psalm 46).[iv] De mogelijkheid bestaat dat deze Psalmen in de tijd van de ballingschap het verlangen naar Jeruzalem en de tempel bezingen.

God; help en red!
In dit deel van de Psalm gaat het ook, in indrukwekkende eerlijkheid, over zonden en wonden in de wereld en in het leven van Gods kinderen. In Psalm 51, bijvoorbeeld, stapt de koning van zijn troon en belijdt zijn zonden; God is rechter van ons leven.[v] Zo begint Psalm 43 trouwens ook; doe mij recht, God (vers 1)!

Dat de koning op de vlucht is (eerste Psalmenboek, Psalm 3-41) is niet zonder reden. Er zit een barst in de werkelijkheid. De wereld is niet meer Gods mooie paradijstuin (Genesis 2). Er is zonde, list, bedrog, onrecht, vervolging en onzekerheid (Psalm 43:1 en 2). Er zijn kwaadaardige virussen. De dood ligt op de loer. In die situatie roepen de Psalmen het uit. Ze adresseren God[vi]:

  • God, waarom leef ik in ellende (Psalm 42)?
  • God, laat dit ellendige virus overgaan (naar Psalm 43).

In Psalm 43 bidt de Psalm om Gods recht (Psalm 43:1). Vijanden, liefdeloze en bedrieglijke mensen bedreigen zijn leven (Psalm 43:1 en 2). Goddelijke hulp is nodig (Psalm 43:3). Alleen God zelf geeft perspectief; ‘ik ga naar uw altaren’ (Psalm 43:4). Zo vindt de dichter rust (Psalm 43:5). Een schitterend lied. Zeker in crisistijd.

Jezus geeft geluk.
De nieuwtestamentische gemeente betrekt de Psalmen op Jezus (Lucas 24:44).[vii] Psalm 42 gaat over de storm op het meer en over Jezus’ lijden op Golgota (Matteüs 14).[viii] En Psalm 43 zingt de kerk in de lijdenstijd. Jezus geeft ons Gods recht en leven. Hij breekt op Golgota de ban. Zo komen we in Gods aanwezigheid. Jezus is en geeft het geluk waarvan de Psalm zingt (Psalm 43:4, Efeze 2).

Bid, zing en lees Psalmen.
Gemeente, zing en bid de Psalmen. Vandaag zie je veel dat mensen zeggen: ‘adem in, adem uit’. Want we hebben rust en overzicht nodig in de crisis. De Psalmen gaan ons hierin voor. Psalm 42 is een noodkreet. In Psalm 43 klinkt al meer vertrouwen. Er is licht aan het einde van de tunnel (Psalm 43:4). God wordt zelfs ‘mijn (hoogste) vreugde’ genoemd! Maar, let op; dat licht is er in (geloofs)vertrouwen. Want het is nog niet zover dat de dichter dit ook allemaal zo ervaart; dat het zo is in zijn leven. De worsteling blijft. De dichter spreekt zichzelf toe (Psalm 43:5). Maar voor wie in God gelooft is er altijd hoop. Dat leren de Psalmen. Vestig je hoop op God want Hij ziet je en redt – zo eindigen beíde Psalmen in refrein (Psalm 42:12 en Psalm 43:5).

3         Afgod ‘Controle’.
Op twee manieren wil ik de Psalm op onze tijd toepassen. Allereerst dacht ik aan dit lied toen ik afgelopen weekend een stukje in een (seculiere) krant las. Dichter en schrijver Ilja Pfeijffer schrijft in NRC Handelsblad een dagelijkse column vanuit het zwaar door Corona getroffen Italië. Indrukwekkend om die columns te lezen. Het valt soms niet mee, zo intens is het. Wat een ellende. Afgelopen weekend schreef Pfeijffer dit:

Sinds we God op non-actief hebben gesteld… zijn we ons meesters van ons lot gaan wanen. Het leven was maakbaar en zelfs de dood zetten we naar onze hand. Lijden was achterhaald en geluk op bestelling leverbaar. We … streefden naar totale controle over alles.’
(NRC Handelsblad, 25/26 april 2020, en zie Gecontroleerd Sonnet van Pfeijffer)

Scherp gezegd. ‘We zijn ons meesters van ons lot gaan wanen.’[ix] En toen kwam dat virus. Dat onbeheersbare virus. En we vechten om de controle terug te krijgen. Veelzeggend heet Pfeijffers column: Het virus sloeg onze illusie van controle aan diggelen.

God op ‘non-actief’.
Het bijzondere is dat Pfeijffer onze controle-dwang koppelt aan het ‘op non-actief stellen’ van God. De meesten in onze cultuur geloven niet meer in God. Maar in wie of wat vertrouw je dan? Psalm 42 en 43 zeggen: Hoop op God die je ziet en redt.

Is het raar om in God te geloven?[x] Voor de meeste mensen in onze cultuur misschien wel. Maar waar geloof je dan in? Pfeijffer zegt dat het ons om controle gaat. Herkenbaar. Je hebt alles in de hand. In eigen hand. Je werk. Je leven. Je gezondheid. Je relatie. Je zelfbeeld. Je (moment van) sterven.[xi] Maar Pfeijffer zegt dat controle een illusie is. Dat ervaren we vandaag in de crisis. Maar u, jij en ik hebben dat allemaal wel eens eerder meegemaakt. Dat er dingen gebeuren die je niet in de hand hebt. Zowel als het gaat om geluk als om verdriet. En dan?

Afgod.
De Bijbel noemt het bouwen op of vertrouwen in een illusie afgoderij. Afgod(in) Controle is niet nieuw. En ook niet typisch westers. Vorig jaar kwamen afgod ‘Controle’ al tegen bij het luisteren naar Ezechiël, bij de ‘afgodenfabriek’ in Ezechiël 8.[xii] God kan het niet hebben als mensen in plaats van Hem iets of iemand anders vertrouwen. Hij is als een jaloerse minnaar.

Gods volk boog toen voor godin Controle. En wij kunnen dat, als we niet uitkijken, ook zomaar doen. In de maatschappij. Maar begin vooral bij de kerk. Denk aan al onze (ongeschreven) regels waarmee we de zaak op orde denken te hebben.[xiii] Of denk aan je eigen geloof. Geloof in God zie je misschien als iets dat pas nodig is als de nood écht aan de man komt. Of voor als je ouder wordt. Alsof God niet God is van heel je leven. De Psalmen zeggen dat God recht heeft op je leven, je dank, je lof en toewijding. Niet wat wij in onze cultuur als meerderheid ervaren is perse normaal. Het is normaal om met God te leven. Ook al is dat leven niet altijd makkelijk (Psalmen).

Een tijd van inkeer.
De column van Pfeijffer is een mooie uitleg van Psalm 43. ‘Men staat te popelen om weer te leven’, zegt Pfeijffer. Dat is het verlangen van Psalm 43. Maar er is ook een verschil. Pfeijffer spreekt van het God op ‘non-actief stellen’. In de Psalmen is het anders. Heel anders. De klacht is daar dat God zich afzijdig houdt:

  • Waarom verbergt U zich in tijden van moeite (Psalm 10:1)?
  • Waarom vergeet U mij (Psalm 13:2, Psalm 42:10)?
  • Waarom wijst U mij af (Psalm 43:2)?

God die zich ‘afzijdig houdt’ (Psalmen) is van een heel andere orde dan God die ‘op non-actief’ is gesteld (onze tijd). Want bij de laatste zijn wij (mensen) aan zet. De Psalmen hebben een heel andere blikrichting. De Psalmen vragen zich juist af waarom God niks doet. Het verschil tussen de Psalmen en onze tijd is immens.

Onze tijd vraagt om inkeer. Niet alleen in grote maatschappelijke vragen zoals verduurzaming, betere omgang met Gods schepping, Gods mensen en Gods dieren. Net zo goed om een spiritualiteit die rekening houdt met een hogere Macht. Een Kracht die ons in staat stelt te leven en te werken. We hebben een ‘nieuw normaal’ nodig, zo hoor je steeds. Dan ook inzake een grondhouding, een spiritualiteit. Een die verder gaat dan ik, en  jij en ik samen. God houdt de wereld in zijn hand. Hij heeft de controle. Uitgerekend in die schijnbaar machteloze op Golgota gehangene heeft God dat laten zien (Filippenzen 2:5-11).

4         Godsvertrouwen door de generaties heen.
Een andere toepassing van Psalm 43 betreft de bijzondere plek van Psalm 43 bij dodenherdenking (morgenavond). Op 13 maart 1941 werden 18 mannen door Duitse soldaten uit de Scheveningse cel gehaald. Het waren vijftien verzetsmensen van de verzetsgroep de Geuzen en drie Amsterdamse februaristakers. Zij gingen op weg naar de executie op de fusilladeplaats de Waalsdorpervlakte. Ze moesten als voorbeeld dienen; dit zou gebeuren met wie zich durfde te verzetten tegen het Nazirijk. Een van die 18 was de Dordtse (op de Dordtse Essenhof herbegraven) verzetsstrijder Leendert Keesmaat.

Opgesloten.
Deze 18 zijn bekend geworden door het gedicht Lied der achttien dooden van Jan Campert waarin onder andere dit staat:

Een cel is maar twee meter lang
En nauw twee meter breed,
Wel kleiner nog is het stuk grond,
Dat ik nu nog niet weet,
Maar waar ik naamloos rusten zal,
Mijn makkers bovendien,
Wij waren achttien in getal,
Geen zal den avond zien.

Indrukwekkend om dit gedicht juist vandaag te lezen. Wij leven vandaag in crisis. Soms zelfs in (strikte) quarantaine. Je kunt geen kant op. De muren komen op je af. Het gedicht van Campert spreekt over mensen die in hun piepkleine cel zaten. En er uitkwamen. Ja; om geëxecuteerd te worden. Helemaal geen leven meer. De dood.

Gods ruimte.
Op weg naar de executieplaats zongen ze Psalm 43. De luiken gaan open. Het vers dat we net hebben gezongen (in de oude vertaling):

Dan ga ik op tot Gods altaren,
tot God, mijn God, de bron van vreugd

Wat mooi dat de Grote Kerk te Dordrecht in deze tijd ieder uur de melodie van Psalm 43 speelt. Een teken van hoop en verbondenheid (filmpje gemaakt aan de voet van de toren van de Grote Kerk. Psalm 43, uitvoering door stadsbeiaardier Boudewijn Zwart):

Maar denk ook aan dat eerste vers! ‘God, doe mij recht’ (Psalm 43:1). Dat beestachtige (Openbaring 19) Nazirijk gaat eraan. Beulen van toen en vandaag zullen zich moeten verantwoorden voor de hemelse rechter (Psalmen). Wee degene die zich niet voor Jezus’ terugkomst bekeert/bekeerde (Openbaring 6).

Leef in alles voor God.
Gemeente, ook op deze manier zet Psalm 43 ons ervoor. Door de eeuwen heen hebben de Psalmen hoop, troost en moed gegeven. Laten we ervoor kiezen om ons aan te sluiten bij die rij van mensen die met de Psalmen voor God leven. In alles. Om je te verzetten tegen (hedendaags) onrecht. Om de zonde te haten. Om geduld te hebben met zondaars. Om je ten goede in te zetten in Gods wereld. En vooral om de rechter te verwachten die onze redder is; Jezus Christus. Getuig van die hoop. Laat dat ‘oude normaal’ vandaag ons ‘nieuwe normaal’ zijn.

Leef met Jezus.
Ik rond de preek af. Veel is onzeker als het gaat om de crisistijd waarin we nu leven. Wanneer komt herstel? Wanneer zien we elkaar? Wordt alles zoals het was; wanneer en hoe kunnen we normaal leven? Dit is zeker, gemeente: eens zullen we hem zien die ons ziet en redt (slot Psalm 42/43).

Gemeente; leef met hem.
Leef met Jezus.
Heb hem lief, met wat er in je is.
En heb in hem elkaar en ieder die God op je pad laatst lief.


Zie Bidden met Psalmen 42/3-49. Een overzicht, Verdedig je geloof. Apologetiek in post-christelijk Nederland (OnderWeg, 2020) en Hoe te preken in Corona-tijd? (blogpost maart).

[i] Psalm 43 kwam eerder aan bod, in de vraag naar God en lijden. Zie Mijn God, waarom? Preek Psalm 43.
[ii] Zie voor de indeling van de Psalmen een preek over inleidende Psalm 1 Guided tour door het Koninkrijk. En Zie Psalmen als gids voor een leven van trouw en toewijding (OnderWeg).
[iii] Psalm 1 en Psalm 2 zijn de inleiding op alle Psalmen. Psalm 2 behandelt de koning en de tempel. Zie The return of the king. Preek Psalm 2.
[iv] Zie Wereldwijd bant God oorlogen uit. Preek Psalm 46 (Delfshaven).
[v] Zie God is de goede rechter. Preek Psalm 51.
[vi] Zie Wie lijdt heeft helemaal geen boodschap (blog in de ellende-tijd van IS, 2014).
[vii] Zie Guided tour door het Koninkrijk (Preek Psalm 1) over Jezus en de Psalmen.
[viii] Zie En als de golven overslaan. Preek Matteüs 14.
[ix] Zie voor de maakbaarheidsgedachte rondom de dood de dankdag preek Het geheim van de zelfredzame afhankelijkheidsmens. En zie onder het kopje Veranderende cultuur (‘wij scheppen onszelf’) in de (longread) Homoseksualiteit en kerk (2018).
[x] Zie Zo gek is het niet om in Jezus te geloven. Preek Matteüs 11:6 en Het is niet vreemd om in God te geloven (preek Efeze 1:18). En zie Verdedig je geloof. Over de plek van apologetiek (OnderWeg, 2020).
[xi] Zie Sterven en levensperspectief. Een artikel over achtergronden van het euthanasiebeleid in Nederland. Uit De Reformatie (2014).
[xii] Zie punt 2.3 Alles onder controle uit de preek over afgoden: Het gunstige vestigingsklimaat van het afgodenbedrijf. Preek Ezechiël 8. En zie De (af)goden van onze tijd. Themadienst najaar 2016.
[xiii] Zie een preek over traditie n.a.v. Matteüs 15.

Voorbeeldliturgie
Welkom
Votum en groet, Sela https://www.sela.nl/liederen/1/votum-en-groet.html
LB 146c: 1 en 3 Alles wat adem heeft

Gebed
Kinderen: tekeningen
Opwekking 211 kids God is altijd bij mij http://www.oke4kids.nl/index.php?ajax=webshop_products&view=view_part&theme=default&part_id=757

Filmpje: Grote Kerk speelt Psalm 43 (korte introductie naar aanleiding van het indrukwekkende verhaal van 3 maart 1941).

Lezen Psalm 43
Zingen Psalm 43: 1 en 4 (oude berijming)

Geduchte God, hoor mijn gebeden.
strijd voor mijn recht en maak mij vrij
van hen, die vol arglistigheden
gerechtigheid en trouw vertreden,
opdat mijn ziel uw naam belij
en U geheiligd zij.

Dan ga ik op tot Gods altaren,
tot God, mijn God, de bron van vreugd;
Dan zal ik juichend stem en snaren
ten roem van zijne goedheid paren,
die na kortstondig ongeneugt
mij eindeloos verheugt.

Verkondiging van het evangelie
Opwekking 544 Meer dan rijkdom https://dagelijksebroodkruimels.nl/opwekking-544/

GK 176B Wij kiezen voor de vrijheid (tien geboden)
Dankgebed en voorbede
Geloofsbelijdenis
LB 704: 1 en 3 Dankt dankt nu allen God
Zegen

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.